Cinsel ilişki sonrasında cinsel haz, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelik karşımıza çıkar. Gebelik isteniyorsa güvenli annelik yaklaşımı, istenmiyorsa aile planlaması yöntemleri kullanılır. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (CYBE) ise olmaması istenen ve müdahale etmemiz gereken önemli bir sağlık sorunudur. Bu konu gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde aynı önem derecesindedir. Başlıca bulaşma yolunun koruyucu bariyer olmadan penisin ağza, vajinaya ya da anüse penetrasyonu ile gerçekleşen cinsel ilişki ile olduğu bir grup bulaşıcı hastalık cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar olarak tanımlanmaktadır. Ülkelerin çoğunda sık rastlanır ve çoğunun bildirimi zorunludur. Bu enfeksiyonlar arasında en yaygın olarak bilinenleri gonore, sifiliz, klamidya ve HIV olmasına karşın cinsel yolla bulaşma özelliği olan ve bu gruba giren enfeksiyon/hastalık durumlarına neden olabilen 30'dan fazla mikroorganizma belirlenmiştir.

Bu mikroorganizmalar virüs, bakteri, protozoon gibi çeşitli olup, neden oldukları hastalıklar genital, oral, anal, faringeal, oftalmik ya da sistemik belirtilere yol açabilmektedir. Son 20 yılda CYBE'nin kontrolüne yönelik çabaların artmasına karşın yeni vakalarda artış görülmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tahminlerine göre 1990 yılında 250 milyon olan vaka sayısı, 1995 yılında 333 milyonun üzerindeydi. DSÖ' nün 1999 yılındaki tahminleri, CYBE vakalarına her yıl 174 milyonu trikomonas enfeksiyonu, 92 milyonu klamidya enfeksiyonu, 62 milyonu gonore, 12 milyonu sifiliz olmak üzere 340 milyon, yaklaşık olarak günde 1 milyon yeni vakanın eklendiği yönündedir.

Ayrıca bazı CYBE'nin HIV yayılımını kolaylaştırması bu enfeksiyonların kontrolü ve önlenmesini giderek daha ciddi olarak gündeme getirmektedir. Bazı CYBE örneğin klamidya, gonore, İnsan Papiloma Virus (HPV), Hepatit B ve Genital herpes sıklıkla belirtisiz, asemptomatik enfeksiyona yol açarlar. Bu nedenle bu enfeksiyonların toplumda belirlenmeleri ve hastalık sıklığının ölçümü kolay değildir. Belirtisi olmayan grubun çoğunluğunu kadınlar oluşturur. Klamidya enfeksiyonlu erkeklerin %30'u, kadınların %80-90'u belirtisizdir. Gonore enfeksiyonlu erkeklerin %10'u, kadınların %50-70'si belirtisizdir. HPV enfeksiyonu kadın ve erkeklerde klinik olarak tanınmayabilir. Bu enfeksiyonlar ancak laboratuar testleri kullanılarak tanınabilir. Ayrıca belirtisiz enfeksiyonlar kolaylıkla diğerlerine bulaşabilir ve özellikle kadınlarda ciddi komplikasyonlara neden olur. Örneğin kadınlarda bazı CYBE tedavi edilmezlerse pelvik enfeksiyona ve infertiliteye yol açabilirler. Bundan dolayı enfeksiyon belirti ve bulgusu olmasa da hızlı ve doğru tanı koymak, hem hastayı hem de cinsel eşini tedavi etmek çok önemlidir. Eski çağlardan 1970'li yılların başına dek cinsel ilişki ile bulaşan enfeksiyon hastalıkları zührevi (veneriyal) hastalıklar olarak adlandırılmaktaydı. Bu terim ahlaki yargılamaları çağrıştırdığı için çağdaş halk sağlığı ile çelişmekteydi.

Ayrıca cinsel yolla bulaşan birçok yeni mikroorganizmanın belirlenmesi, vajinal akıntıda cinsel yolla bulaşan mikroorganizmaların sık olarak saptanması nedeniyle cinsel yolla bulaşan hastalık terimi kullanılmaya başlandı. Son yıllarda bu terim de irdelenmeye başlandı. Bunun bir nedeni bu terimin asemptomatik vakalara yaklaşıma uygun olmamasıdır. Diğer bir neden, güncel üreme sağlığı yaklaşımının, endojen ve ekzojen, cinsel yolla geçen ve geçmeyen tüm üreme kanalı enfeksiyonlarını kapsayan bir kavram oluşudur. Bu yeni görüşlerin ışığında 1998 yılında Dünya Sağlık Örgütü Uzmanlar grubu “cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar” eriminin kullanılmasını önermiştir. Bu modülde ve ülkemizde de bu terim kullanılmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde kadınların sağlıklı yaşam süresini azaltan nedenlerin başında gebelik ve doğum sürecinde karşılaşılan sorunlar, ikinci sırada ise cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve komplikasyonları gelmektedir. Üreme sağlığı düzeyini yükseltmede temel koşullardan birini cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma ve bu enfeksiyonların kontrolü oluşturmaktadır.

CYBE'nin BULAŞMA YOLLARI ve BULAŞMAYI ETKİLEYEN FAKTÖRLER

İsminden de anlaşıldığı gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların başlıca geçiş yolu korunmasız cinsel organ penetrasyonunun (vajinal, anal, oral) olduğu cinsel ilişkidir. Bulaşmadan sorumlu olan diğer geçiş yolları ise: anneden bebeğe geçiş [gebelikte (HIV enfeksiyonu ve sifiliz), doğumda (gonore, klamidya, genital herpes), doğumdan sonra (HIV enfeksiyonu)], kan ya da kan ürünleri ile temas ve transfüzyonlardır (sifiliz, HIV enfeksiyonu, Hepatit

CYBE GEÇİŞİNİ ETKİLEYEN BİYOLOJİK FAKTÖRLER

Kadınlar Üç önemli faktör kadınları CYBE'ye daha duyarlı hale getirir. Bunlar: § vajinada geniş mukazal yüzeyin varlığı §genç kadınlarda servikal ektopinin varlığı §toplumsal cinsiyet rolü/ayrımcılığı (sosyal faktörler) Vajinal mukozanın ve servikal dokunun yapısı, genç kadınların enfeksiyona daha duyarlı olmalarına neden olmaktadır. Penetratif bir cinsel ilişkide daha geniş mukoza yüzeyi ile temas söz konusu olduğundan enfekte bir erkekten kadına CYBE geçme olasılığı, enfekte bir kadından erkeğe bulaşma olasılığına göre daha fazladır. Ayrıca kadınların erken yaşta evlendikleri ve doğal olarak da erken yaşta cinsel ilişki kurdukları toplumlarda kadınların enfeksiyon alma riski artmaktadır. Erkekler Sünnetsiz erkekler, sünnetli erkeklere göre daha fazla CYBE riski altındadır. Prepisyum CYBE etkenleri için bir rezervuar oluşturur. Keratinize olmayan çok sıralı epitelden yapılı prepisyum fizik travmalara karşı duyarlıdır. Sünnetle bu yüzeyin azaltılması koruyucu olabilir. Ancak sünnetin etkisi yorumlanırken, sünnetli olanların din, etnik grup ve ekonomik yönden diğerlerinden farklı olabilecekleri ve cinsel davranışların da sosyo-ekonomik durumla ilişkili olması gibi faktörler de göz önünde tutulmalıdır.

CYBE GEÇİŞİNİ ETKİLEYEN DAVRANIŞ FAKTÖRLERİ CYBE'nin geçişinde birinci sorumlu yol cinsel ilişkidir. Ancak geçiş riskini artıran davranış biçimleri vardır ve riskli davranışlar olarak adlandırılmaktadır. Riskli davranışlar, bazı hastalıklarla ve sağlıkla ilgili bazı sorunlarla karşılaşma ve bunlardan etkilenme olasılığını artıran davranışlar olarak tanımlanabilir. Riskli davranışta bulunan kişiler, özellikle kondom kullanmadan penetratif vajinal, oral, anal cinsel ilişkiye girerlerse CYBE'ye yakalanma olasılıkları yüksektir. Riskli Cinsel Davranışlar §Yakın zamanda cinsel eş değiştirmek; § Birden fazla cinsel eşe sahip olmak; 2 §Cinsel eşin birden fazla cinsel eşinin olması; §Son bir yıl içinde geçirilmiş CYBE öyküsü; §Seks işçileri ile, onların müşterileri ile ya da kimlerle ilişkisi olduğu bilinmeyenlerle cinsel ilişkide bulunmak §CYBE belirtisi olanlarla cinsel ilişkiyi sürdürmek §Para, mal, yiyecek ya da ilaç karşılığı cinsel ilişkiye girmek §Vajinayı kurutucu ajanlar kullanmak. Birden çok cinsel eşle, korunmadan cinsel ilişkiye girilmesi, toplumda cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların yayılmasında önemli bir rol oynar. Bu tür ilişki biçimleri genellikle kadın ve erkek seks işçileri ve müşterileri arasında yaşanmaktadır. Müşteriler arasında bir süreliğine ailesinden ayrı kalmak zorunda olan uzun yol şoförleri, askerler, işçiler, mahkumlar gibi bireyler bulunmaktadır. Doğal olarak bu grupların cinsel eşleri ve yenidoğan bebekleri de risk altındadır. Bir kişi geçen son bir yılda CYBE tanısı almışsa ve bu zaman içinde cinsel davranış biçimini değiştirip güvenli cinsel ilişki kurmamışsa, yeniden aynı yolla bir CYBE'ye yakalanması kaçınılmazdır. Bazı toplumlarda kadınlar vajina içini kurutucu bitkisel ajanlar kullanmakta, cinsel ilişki sonrası vajinal duş yapmaktadırlar. Bu durum vajina pH'ını bozmakta, vajina duvarında kuruluk yapmakta, daha kolay zedelenerek vajinayı enfeksiyonlara karşı daha açık hale getirmektedir. Diğer Kişisel Riskli Davranışlar §piercing (vücuda küpe takılması), dövme, §cinsel ilişki öncesi ve sırasında alkol kullanılması, §cinsel ilişki öncesi ve sırasında uyuşturucu madde kullanılması §kan ve kan ürünleri transfüzyonu. Vücudun çeşitli bölümlerine küpe takılması ve dövmelerin yapılması sırasında steril olmayan araç gereç kullanılması da CYBE geçişinde değerlendirilecek riskli davranışlardandır. Cinsel ilişki öncesi ve sırasında alkol ve uyuşturucu madde kullanılması kondom kullanma kararını etkileyebildiği için diğer kişisel riskli davranışlar arasında kabul edilmektedir. Kan transfüzyonları 1987 yılından beri dünya çapında alınan genel önlemler (kan ve kan ürünleri ELISA yöntemi ile HIV yönünden tarandıktan sonra verilmekte, ancak 12 haftalık pencere dönemi mevcuttur) sayesinde artık eskisi kadar sorun kabul edilmemektedir. Kişi riskli davranışlar göstermese bile eğer cinsel eş/eşlerinin riskli davranışları varsa CYBE'ye maruz kalabilir. Cinsel eş: §Başkaları ile cinsel ilişkide bulunmak ; §CYBE'si olmak; §HIV-pozitif; uyuşturucu kullanma; ya da §Diğer erkeklerle cinsel ilişkide bulunmak (erkek cinsel eş için) gibi davranışlara sahipse, riskli davranış göstermeyen eş, kadın ya da erkek, CYBE'ye yakalanabilir.